Bảo vệ tài sản hợp pháp, ngăn chặn tội phạm hành vi tưởng chừng là quyền cơ bản của công dân, tưởng chừng là việc đáng được khen ngợi và biểu dương lại là ranh giới đưa công dân đối mặt với dấu hiệu tội phạm. Đó là thực tế đáng buồn trong thời gian gần đây khi có rất nhiều bi kịch pháp lý dở khóc dở cười.
2 vụ việc đi tù vì bắt trộm không thể không nhắc đến bao gồm:
Vu án thứ nhất: Ông Nguyễn Ngọc Ánh, 63 tuổi, ở Tây Ninh, người bắt trộm vừa bị TAND tỉnh này xử phúc thẩm tuyên án 12 tháng tù treo đã bức xúc thốt lên: “Nếu tòa tuyên như vậy thì kẻ trộm sẽ lộng hành, còn ai dám bắt trộm nữa!”
Vụ án thứ hai là một vụ án từng được dư luận đặc biệt quan tâm vì nội dung câu chuyện quá hi hữu, đời thường nhưng cả hai cha con lại đều bị khởi tố ra tòa. Người cha trong quá trình điều tra đã uất ức treo cổ tự tử.

Khoảng 2 giờ 30 sáng 21-1-2014, cha con anh Nguyễn Văn Trình (ấp Phú Bình, xã Vĩnh Bình, Chợ Lách, Bến Tre) phát hiện Phạm Văn K. (sinh năm 1999) đột nhập vào tiệm tạp hóa của gia đình. Do không biết số điện thoại của công an nên ngay sau khi bắt em K., Trình có gọi điện thoại cho ông Lê Nguyên Luyến (Trưởng ấp Phú Bình, xã Vĩnh Bình) để báo vụ việc. Trình gọi đến ba lần nhưng ông Luyến không nghe máy.

Thế là cha con anh Trình bèn neo giữ em K. lại và tra hỏi: “Mày con ai?”. Do K. không nói nên Trình nắm hai tay của K. ra sau, dẫn ra ngoài cửa tiệm và trói K. vào gốc cây. Tiếp tục hỏi K. là con ai nhưng K. vẫn không trả lời nên Trình lấy dây trói hai chân K. rồi lấy dây cột vào sợi dây trói hai tay K., đầu dây kia vắt qua nhánh cây rồi kéo lên hạ xuống nhiều lần. Đến khi K. khai mình là con của ai, từng vào tiệm lấy trộm bốn lần thì Trình không kéo lên hạ xuống nữa.

Đến 4 giờ 40 sáng, Trình tiếp tục gọi điện thoại báo cho ông Luyến trưởng ấp, lần này thì ông đến đưa tên trộm về trụ sở ấp làm việc.Thay vì xử lý, giáo huấn tên trộm (vì “em trộm” này chưa thành niên), người ta lại đi khởi tố, truy tố anh Trình tội bắt giữ người trái pháp luật, cha anh cũng bị xem là đồng phạm, tuy nhiên quá trình điều tra ông đã uất ức treo cổ tự tử.

BẮT TRỘM THẾ NÀO LÀ “HỢP PHÁP” ?

Bắt trộm bản chất là hành vi ngăn chặn tội phạm đang được thực hiện. Vì vậy, Việc bắt người phạm tội quả tang là quyền của mỗi công dân. Cụ thể:
Pháp luật hình sự cũng đã có quy định về những trường hợp không phải là tội phạm mặc dù có hành vi bắt giữ hoặc gây ra thiệt hại cho người khác, cho xã hội cụ thể, Điều 82 Bộ luật tố tụng hình sự 2003 quy định như sau:
” Điều 82. Bắt người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã
1. Đối với người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt, cũng như người đang bị truy nã thì bất kỳ người nào cũng có quyền bắt và giải ngay đến cơ quan Công an, Viện kiểm sát hoặc Uỷ ban nhân dân nơi gần nhất. Các cơ quan này phải lập biên bản và giải ngay người bị bắt đến Cơ quan điều tra có thẩm quyền.
2. Khi bắt người phạm tội quả tang hoặc người đang bị truy nã thì người nào cũng có quyền tước vũ khí, hung khí của người bị bắt.”
Điều 15. Phòng vệ chính đáng
1. Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác, mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.
Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.
2. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả  rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.
Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải chịu trách nhiệm hình sự
Điều 16. Tình thế cấp thiết
1. Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh một nguy cơ đang thực tế đe doạ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa.
Hành  vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm.
2. Trong trường hợp thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, thì người gây thiệt hại đó phải chịu trách nhiệm hình sự.”
Công dân nên có nhận thức đúng đắn về những hành vi mang tính chất là hành vi phòng vệ hoặc ngăn chặn tội phạm,  một nguy cơ đang thực tế đe doạ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác. Những sự việc đã xảy ra là bài học lớn cho công dân khi có mong muốn và buộc phải bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác bởi ranh giới giữa việc bảo vệ quyền một cách chính đáng và tội phạm rất mong manh. Vì vậy, tại thời điểm đối diện với hành vi đã, đang và có nguy cơ gây thiệt hại cho bản thân hoặc xã hội công dân cần đánh giá mức độ nguy hiểm, mức độ thiệt hại của người phạm tội đã và có khả năng xảy ra để lựa chọn hành vi phòng vệ phù hợp. Bên cạnh đó, Sau khi đã ngăn chặn được hành vi phạm tội người dân cũng cần chú ý áp dụng quy định sau:
Điều 83. Những việc cần làm ngay sau khi bắt hoặc nhận người bị bắt 
1. Sau khi bắt hoặc nhận người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang, Cơ quan điều tra phải lấy lời khai ngay và trong thời hạn 24 giờ phải ra quyết định tạm giữ hoặc trả tự do cho người bị bắt.
2. Đối với người bị truy nã thì sau khi lấy lời khai, Cơ quan điều tra nhận người bị bắt phải thông báo ngay cho cơ quan đã ra quyết định truy nã để đến nhận người bị bắt.
Sau khi nhận người bị bắt, cơ quan đã ra quyết định truy nã phải ra ngay quyết định đình nã. Trong trường hợp xét thấy cơ quan đã ra quyết định truy nã không thể đến nhận ngay người bị bắt thì sau khi lấy lời khai, Cơ quan điều tra nhận người bị bắt phải ra ngay quyết định tạm giữ và thông báo ngay cho cơ quan đã ra quyết định truy nã biết.
Sau khi nhận được thông báo, cơ quan đã ra quyết định truy nã có thẩm quyền bắt để tạm giam phải ra ngay lệnh tạm giam và gửi lệnh tạm giam đã được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn cho Cơ quan điều tra nhận người bị bắt. Sau khi nhận được lệnh tạm giam, Cơ quan điều tra nhận người bị bắt có trách nhiệm giải ngay người đó đến trại tạm giam nơi gần nhất.”
Có thể nhận thấy, đối với những trường hợp dở khóc dở cười mang tính hi hữu trên nếu các cá nhân liên quan nhận biết được giới hạn tối đa của sự phòng vệ thì đã không phạm tội trong sự khó hiểu như vậy. Tuy nhiên, xét một cách công bằng thì việc người “tự xử” với người xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình cũng vì “bất lực” khi chờ đợi một cách hợp lý sự vào cuộc của cơ quan có thẩm quyền để thay họ bve quyền và lợi ích.
Trân trọng./
Investpush Legal